فرودگاه بین‌المللی مهرآباد، تهران

حملات آمریکا و اسرائیل به فرودگاه مهرآباد؛

چه بر سر هواپیماهای ترابری نظامی ایران آمد؟

تهیه‌شده توسطمهسا الرت

جمعه شب؛ ۱۵ اسفند ۱۴۰۴

عملیات «غرش شیران» اسرائیل و «خشم حماسی» ایالات متحده، در جنگ دوم که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، مقدمه‌ای بر رویدادهای ماه‌های بعد بود. پس از حملاتی که توان جمهوری اسلامی برای قدرت‌نمایی در آب‌های آزاد را هدف قرار داد، محاصره دریایی آغاز شد. پس از آن نیز، حملات بر نابودی توانایی‌های ترابری هوایی راهبردی ایران متمرکز شد. همه اینها پیش درآمد یکی از سخت‌گیرانه‌ترین رژیم‌های تحریمی بود که بر ناوگان ترابری هوایی تجاری ایران تحمیل شد.

حملات جمعه شب، ۱۵ اسفند، در پی روندی رخ داد که در نهایت به از بین رفتن بخشی راهبردی از ناوگان ترابری ایران انجامید.

تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد محوطه لجستیک گردان یازدهم ترابری راهبردی و سوخت‌رسانی، در کنار محوطه‌های پارکینگی که نیروی هوافضای سپاه پاسداران از آن‌ها استفاده می‌کند، از جمله اهداف بوده است. محوطه‌هایی که به ظاهر به اسقاط هواپیما اختصاص داشتند و در سرتاسر فرودگاه مهرآباد پراکنده‌اند نیز هدف قرار گرفتند.

سنتکام پیشتر ویدیویی از فرودگاه اهواز منتشر کرد. آن تصاویر نشان می‌داد نیروی هوایی ارتش از هواپیماهای از رده خارج‌شده برای پنهان کردن و پراکنده‌سازی جنگنده‌های عملیاتی استفاده می‌کند.

مقایسه تصاویر ماهواره‌ای پیش از حمله ۱۵ اسفند در مقایسه با ۱۰ اسفند ۱۴۰۴

مقایسه تصاویر ماهواره‌ای پیش و پس از حملات

بررسی تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که از ۱۸ هواپیمایی که در این گزارش بررسی شده‌اند، ۷ فروند در ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ در جایگاه نهایی خود پارک بودند و ۱۱ فروند دیگر تا ۱۴ اسفند به آن‌جا منتقل شدند.

در تاریخ دهم اسفند، دو هواپیمای تانکر بوئینگ 747-131F نیروی هوایی ارتش در محوطه لجستیکی جنوبی پارک شده بودند؛ دو فروند هواپیمای آنتونوف An-74 نیروی هوافضای سپاه در جنوب آشیانه‌های آبی رنگ پارس اویِیشن پارک شده بودند؛ یک فروند فالکون ۵۰ در کنار دیوار شمالی مشرف به بزرگراه پارک شده بود؛ و دو فروند هواپیمای ترابری سنگین ایلیوشین Il-76TD نیروی هوافضای سپاه نیز در غرب پل تاکسی‌وی باند فرودگاه پارک شده بودند.

در فاصله ۱۰ تا ۱۴ اسفند ۱۴۰۴، ۱۱ فروند هواپیما به جایگاه نهایی خود منتقل شدند: پنج فروند هواپیمای آنتونوف An-74 نیروی هوافضای سپاه، که دو فروند از آن‌ها در محوطه شرقی آشیانه پارس اویِیشن پارک شدند، دو فروند دیگر در محوطه خاکی غرب پل پارک شدند و یک فروند در محوطه خاکی شرق پل پارک شد. یک فروند هواپیمای ایلیوشین Il-76TD نیروی هوافضای سپاه نیز در محوطه خاکی شرق پل پارک شد.

سه فروند هواپیمای تانکر بوئینگ 707-39JC نیروی هوایی ارتش نیز به جایگاه‌های محوطه جنوبی، یک فروند بوئینگ ۷۴۷ به لبه جنوبی محوطه لجستیک، و یک فروند بوئینگ 747-200 هواپیمایی فارس قشم ایر نیز به محوطه اسقاط هواپیما در ضلع شمالی فرودگاه (به جای هواپیمای دیگری که در ۱۰ اسفند در آن نقطه بود) منتقل شدند.

محوطه لجستیک، گردان یازدهم

ناوگان خاکستری

تصاویر پیش از حمله نشان می‌دهد هواپیماهایی که در محوطه لجستیک مستقر بودند، همان اسب‌های بارکش نمادین گردان یازدهم بودند؛ عمدتا هواپیماهای ساخت آمریکا که پیش از انقلاب ۵۷ خریداری شده بودند.

در این حمله دو فروند بوئینگ ۷۰۷ سوخت‌رسان هوایی و باری، همراه با سه فروند بوئینگ ۷۴۷ از بین رفتند.

نکته مهم این‌که تصاویر نشان می‌دهد دو فروند از این ۷۴۷ها تنها ابرتانکرهای عملیاتی بوئینگ 747-131F این ناوگان بودند. این هواپیماهای سنگین، که با لکه‌ای تیره روی دماغه (پوشش ورودی سوخت‌گیری هوابه‌هوا) شناخته می‌شوند، توانایی منحصربه‌فردی داشتند: هم می‌توانستند به جنگنده‌ها سوخت برسانند و هم از تانکرهای دیگر سوخت بگیرند. این هواپیماها، که زمانی خدمه‌ای آموزش‌دیده در آمریکا پروازشان می‌دادند، کارنامه خدمتی پرآوازه‌ای داشتند و در جریان عملیات‌های خارک جایگاه ویژه‌ای یافتند.

در دوران پس از جنگ، گردان یازدهم با کمبود شدید بودجه روبه‌رو شد، چرا که دولت منابع مالی را به سمت نیروی هوافضای سپاه، نیروی همسو با حکومت، سرازیر کرد. این گردان برای حفظ جایگاه خود به فعالیت‌های تجاری روی آورد، شرکت هواپیمایی ساها را تاسیس کرد و بخشی از ناوگان سوخت‌رسان و لجستیکی خود را به هواپیمای مسافربری تبدیل کرد. در نهایت، این هواپیماها جذب «ناوگان خاکستری» هوایی ایران شدند و در سراسر جهان برای واردات و صادرات کالا پرواز کردند.

در یک حادثه مرتبط با این پروازها در ۲۴ دی‌ماه ۱۳۹۷ یک فروند بوئینگ ۷۰۷ نیروی هوایی ارتش ایران که محموله گوشت را از بیشکک قرقیزستان حمل می‌کرد، نتوانست فرودگاه مقصد خود در نزدیکی تهران را پیدا کند و پس از تلاش برای فرود روی باندی بیش از حد کوتاه سقوط کرد. این سانحه جان ۱۵ خلبان و کادر پرواز را گرفت.

این گردان، فراتر از جابه‌جایی دام و دیگر کالاها، به‌طور منظم ماموریت‌های دیگری نیز انجام می‌داد و کمک‌ها و تجهیزات نظامی را برای متحدان و نیروهای نیابتی حکومت موسوم به «محور مقاومت» در سوریه و یمن می‌رساند.

تانکر بوئینگ ۷۰۷ · محوطه لجستیک جنوبی

نجات‌یافتگان از حملات

حکومت پس از نابودی توان ترابری هوایی راهبردی‌اش، تنها یک روزنه امید یافت. دست‌کم یک فروند تانکر بوئینگ ۷۰۷ که در محوطه لجستیک جنوبی مستقر بود، از این یورش جان سالم به در برد و اندکی پس از حملات مهرآباد را ترک کرد. تصاویر ماهواره‌ای این هواپیما را با دو غلاف قرمز در نوک بال‌ها ثبت کرده‌اند که به سبدهای سوخت‌رسانی مجهزند و می‌توانند به هواپیماهای دارای پروب سوخت‌گیری، از جمله اف-۱۴ تامکت‌های ایران و جنگنده‌های روسیِ در خدمت نیروی هوایی ارتش، سوخت برسانند.

آشیانه‌های پارس اویِیشن

محوطه آنتونوف‌های An-74

در حملات بعدی در ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ نیز به همین شکل این ناوگان خاکستری هدف قرار گرفت. در شمال محوطه لجستیک، پیرامون آشیانه‌های تعمیر و نگهداری الماسی‌شکل پارس اویِیشن، موج دوم حملات، هفت فروند هواپیمای ترابری آنتونوف An-74 ساخت دوران شوروی را نابود کرد که فرماندهی لجستیک نیروی هوافضای سپاه آن‌ها را به کار می‌گرفت. برخلاف ناوگان بوئینگ که دستش به سراسر جهان می‌رسید، این هواپیماهای کوچک‌تر و مقاوم اسب‌های بارکش یگان‌های هوامتحرک سپاه بودند و بارها در حال جابه‌جایی نیرو به رزمایش‌های نظامی منطقه‌ای دیده شده بودند.

فالکون ۵۰

ماجرای «سوزانا»

در حملات به ناوگان An-74، یک فروند هواپیمای کوچک فالکون ۵۰ ساخت فرانسه هم که به‌تازگی به مهرآباد منتقل شده بود، منهدم شد. موجودی فالکون ۵۰های ایران، که هم مستقیم و هم از طریق واسطه‌ها تامین شده بود، در سال ۱۹۹۱ به‌طور چشمگیری افزایش یافت؛ زمانی که نیروی هوایی عراق به ایران گریخت و دست‌کم دو فروند از نسخه‌های اصلاح‌شده این هواپیما را با خود به ایران برد. بهترین این مجموعه «سوزانا» بود؛ فالکون ۵۰ سفارشی که به مجموعه‌ای پیشرفته از تجهیزات الکترونیکی و حمل موشک مجهز شده بود و می‌توانست دو موشک ضدکشتی اگزوسه فرانسوی را از بردی بسیار فراتر از برد جنگنده‌های عراقی شلیک کند. در نوامبر ۲۰۲۰، نیروی هوایی ارتش از تغییرات تازه‌ای در این هواپیما رونمایی کرد و آن را هواپیمای جنگ الکترونیک و ماموریت‌های ویژه ساخت داخل معرفی کرد. به دلیل ابعاد کوچک این هواپیما، تحلیلگران نتوانستند با اطمینان تایید کنند که فالکون ۵۰ نابودشده در ۱۷ اسفند همان «سوزانا» بوده است یا نه.

ترابری سنگین ایلیوشین Il-76

بازی حساب‌شده جابه‌جایی

در میان هواپیماهای از دست رفته، دست‌کم سه فروند هواپیمای ترابری سنگین ایلیوشین Il-76 ساخت شوروی بود. در بازی حساب‌شده همراه با پنهان‌کاری هوایی، دو فروند Il-76 با رنگ‌آمیزی رسمی سپاه دقیقا در همان جایگاه‌ها، و با همان جهت‌گیری دقیق، هواپیماهای مسافربری‌ای پارک شده بودند که چند روز پیش‌تر در محوطه‌ای دیده شده بودند که معمولا به هواپیماهای از کار افتاده اختصاص دارد. سومین Il-76 رنگ‌آمیزی پویا ایر را داشت؛ شرکت هواپیمایی که پیوند نزدیکی با نیروی هوافضای سپاه دارد و اکنون زیر تحریم‌های وزارت خزانه‌داری آمریکا است.

فارس قشم ایر

بوئینگ ۷۴۷ در گورستان هواپیماها

آخرین هدف مهم ثابت کرد که این درهم‌آمیختن دارایی‌های نظامی با هواپیماهای غیرنظامی بلااستفاده تصادفی نبوده است. در حدود ۵۰۰ متری شمال ناوگان Il-76، یک فروند بوئینگ ۷۴۷ که در میان گورستانی از هواپیماهای مسافربری برای مدت طولانی رهاشده به‌نظر می‌رسید، پنهان شده بود؛ این هواپیما با دقت هدف قرار گرفت. این ۷۴۷ رنگ‌های شرکت هواپیمایی فارس قشم ایر را داشت؛ نهاد دیگری وابسته به نیروی هوافضای سپاه که وزارت خزانه‌داری آمریکا آن را به دلیل انتقال سلاح و شبه‌نظامیان نیابتی در میان ایران، عراق، سوریه و یمن تحریم کرده است. تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد در ۱۰ اسفند هواپیمای دیگری در این نقطه قرار داشت و این بوئینگ ۷۴۷ تنها چند روز پیش از حمله به جای آن منتقل شده بود؛ جابه‌جایی‌ای که با تلاشی عامدانه برای پنهان کردن آن در میان هواپیماهای مسافربری ازکارافتاده هم‌خوانی دارد.


ارزیابی

خسارت‌های نبرد

اگرچه حمله به ناوگان سوخت‌رسان ایران، توان نیروی هوایی ارتش را برای انجام گشت‌های هوایی مداوم و گسترده فلج کرده است، اما تهران هنوز ناوگان ترابری هوایی چشمگیری در اختیار دارد.

ویدیوهایی که پیش‌تر از عملیات‌های ناوگان خاکستری ایران منتشر شده بود، نشان می‌دهد چند فروند از هواپیماهایی که در حملات ۱۷ اسفند نابود شدند، به قطعات الکترونیکی مدرن مجهز شده بودند؛ از جمله سامانه‌های پیشرفته ناوبری ماهواره‌ای که برای اجرای «ماموریت‌های تاریک» به مقصدهای دورافتاده یا کم‌تجهیز حیاتی‌اند.

اگر این تلفات با ناوگان‌هایی سنجیده شود که این هواپیماها از آن‌ها آمده بودند، توزیع آن ناهموار است. حملات، هفت فروند از An-74های نیروی هوافضای سپاه، دست‌کم سه فروند از Il-76های آن، دو فروند از تانکرهای بوئینگ ۷۴۷ نیروی هوایی ارتش و دو فروند از بوئینگ ۷۰۷های آن، و نیز بوئینگ ۷۴۷ فارس قشم ایر را نابود کرد.

این خسارات بر دو توانمندی متفاوت وارد شده است. An-74ها و Il-76ها برای پرواز از باندهای کوتاه و آماده‌نشده طراحی شده بودند؛ قابلیت انجام این پروازها، در زمان جنگ و زمانی که فرودگاه‌های بزرگ هدف قرار گرفتند، به خوبی اهمیت این هواپیماها را روشن می‌کند.

ناوگان غیرنظامیِ در سایه نیز، که با رنگ شرکت‌های تحریم‌شده‌ای چون فارس قشم ایر و پویا ایر پرواز می‌کند، نقش اصلی را در پشتیبانی تهران از متحدانی مانند حوثی‌ها دارد.

این حمله، هرقدر هم قاطع، مرزهای برتری هوایی را نشان می‌دهد: جابه‌جا کردن هواپیماهای غیرنظامی و نظامی، پنهان کردن دارایی‌های حیاتی در اسقاط‌گاه‌های غیرنظامی و بیرون بردن یک تانکر توانمند، همگی دستاورد حملات را محدود کردند و حتی در آسمانی بی‌رقیب، غیرنظامیان را در معرض خطر قرار دادند.

منابع

تصاویر ماهواره‌ای
OnGeo™ Intelligence، گزارش‌های تصاویر ماهواره‌ای، فرودگاه بین‌المللی مهرآباد، تهران: صحنه‌های ۱ مارس ۲۰۲۶، ۰۷:۰۶ UTC (۰٫۳ متر؛ شمال و جنوب)، ۵ مارس ۲۰۲۶، ۰۷:۳۰ UTC (۰٫۳ متر؛ شمال و جنوب) و ۱۱ مارس ۲۰۲۶، ۰۷:۳۲ UTC (۰٫۵ متر؛ شمال و جنوب). لایه‌های زمین و برش‌های پنل هر نشانه از این گزارش‌ها بریده شده‌اند؛ نشانه‌های گرافیکی گزارش‌ها نمایش داده نمی‌شود و به همین دلیل منبع در این‌جا ذکر شده است.
داده‌های نقشه
ساختمان‌ها، باندها، تاکسی‌وی‌ها، اپرون‌ها و جاده‌ها © مشارکت‌کنندگان OpenStreetMap، تحت مجوز پایگاه دادهٔ باز (ODbL).

روایت‌های دیگر

  • روزشمار آبان ۹۸؛ در روزهای اعتراض و سرکوب چه گذشت؟

    هفت سال از اعتراضات آبان ۱۳۹۸ می‌گذرد؛ اعتراضاتی که با افزایش ناگهانی قیمت بنزین آغاز شد، به بیش از ۱۰۰ شهر گسترش یافت و با سرکوب مرگبار نیروهای امنیتی روبه‌رو شد. در کمتر از یک هفته، صدها نفر کشته و هزاران نفر بازداشت شدند. اینترنت کشور تقریباً به‌طور کامل قطع شد و بسیاری از خانواده‌ها در بی‌خبری به دنبال عزیزانشان گشتند. هفت سال بعد، هنوز شمار دقیق جان‌باختگان و مسئولیت آمران و عاملان سرکوب از پرسش‌های بی‌پاسخ آبان است.

    ایران اینترنشنال

  • چهره پنهان حسین یزدان‌خواه؛ قاضی مرگی که به ۱۱ معترض دی‌ماه در مشهد حکم اعدام داد

    تحقیقات ایران‌اینترنشنال نشان می‌دهد حسین یزدان‌خواه، قاضی کمتر شناخته‌شده شاغل در دادگاه انقلاب خراسان، از زمان آغاز اعتراضات سراسری دی‌ماه ۱۴۰۴، دست‌کم ۱۱ معترض زندانی را به اعدام محکوم کرده و همزمان عضو هیات قضات صادرکننده حکم اعدام دو معترض دیگر هم بوده که اخیرا اعدام شدند.

    ایران اینترنشنال

  • پارسیان؛ بانک خصوصی یا بانک ستاد اجرایی؟

    تحقیقات ایران‌اینترنشنال نشان می‌دهد بانک پارسیان، یکی از بزرگ‌ترین بانک‌های ظاهرا «خصوصی» ایران، سال‌ها به‌وسیله «ستاد اجرایی فرمان امام» اداره شده است. ستاد مدیران آن را تعیین می‌کند و بانک به شرکت‌های ستاد تسهیلات می‌دهد.

    ایران اینترنشنال

  • پرونده کابالو؛ مسیر یک مرد از وست‌مینستر تا دستگاهی که روایت تهران را در جهان پخش می‌کند

    مکاتبات داخلی پرس‌تی‌وی، سوابق ثبت شرکت‌های بریتانیا و اسناد دادگاهی اسپانیا، مسیر پول، روزنامه‌نگاران و روایت‌های تهران را از دفتر یک نماینده در لندن تا یک مجموعه رسانه‌ای در نایروبی دنبال می‌کند.

    ایران اینترنشنال

ایران اینترنشنال

حملات آمریکا و اسرائیل به فرودگاه مهرآباد؛ چه بر سر هواپیماهای ترابری نظامی ایران آمد؟

چه بر سر هواپیماهای ترابری نظامی ایران آمد؟

انتشار: ۱۹ آبان ۱۴۰۵

تهیه‌شده توسط مهسا الرت · نسخهٔ اصلی: https://mahsaalert.app/blog/reports/mehrabad-ramp/

ولانت‌مدیا

کلیه حقوق قانونی این سایت متعلق به ولانت‌مدیا است.

© ۱۴۰۵ ولانت‌مدیا