پارسیان؛ بانک خصوصی یا بانک ستاد اجرایی؟

تحقیقات ایران‌اینترنشنال نشان می‌دهد بانک پارسیان، یکی از بزرگ‌ترین بانک‌های ظاهرا «خصوصی» کشور، سال‌ها به‌وسیله «ستاد اجرایی فرمان امام» اداره شده است. ستاد مدیران آن را تعیین می‌کند و بانک به شرکت‌های ستاد تسهیلات می‌دهد.

ستاد اجرایی از بزرگ‌ترین هلدینگ‌های اقتصادی زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی است که با اموال مصادره‌ شده پس از انقلاب سال ۵۷ شکل گرفت.

ستاد از طریق این بانک، صدها شرکت را اداره می‌کند. یکی از آنها، صرافی پارسیان است؛ مجموعه‌ای که تحقیقات ایران‌اینترنشنال روی ایمیل‌های افشا شده آن نشان داد با ساز و کاری ویژه، نقش بازوی جمهوری اسلامی را برای نقل و انتقال پول با مشارکت چند بانک تحریم شده دیگر بازی می‌کرده است.

مهر‌ماه ۱۴۰۵، ترکیب سهامداران کلان بانک پارسیان از اشخاص حقوقی تشکیل شده که در ظاهر ربطی به ستاد اجرایی ندارند، اما رد پای ستاد در اسناد عمومی آنها روشن است(^۱).

نام «ستاد اجرایی فرمان امام»، هرگز در فهرست سهامداران حاضر در مجامع بانک پارسیان نیامده است. با این حال سال ۱۴۰۴، وقتی گروه سرمایه‌گذاری تدبیر (که آن هم مرتبط با ستاد است) بلوک ۲۸ میلیاردی سهام بانک پارسیان را خرید، در اسناد مالی خود نوشت که آن را از ستاد خریده است(^۲).

آن بلوک حدود ۱۸ درصد سهام بانک بود.

صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، سال مالی ۱۴۰۴، صفحه ۴۶

وب‌سایت بورس، جزییات خرید را نشان نمی‌دهد. چیزی که دیده می‌شود این است: سهام تعدادی از شرکت‌ها کاهش و هم‌زمان حدودا به همان میزان سهام تدبیر افزایش یافته است(^۳).

در صورت‌های مالی سرمایه‌گذاری تدبیر، مربوط به پایان سال مالی ۱۴۰۴، درباره اداره بانک پارسیان صراحتا نوشته شده است: «مدیریت و اداره سهام و تعیین عضو حقیقی هیات مدیره بانک توسط ستاد اجرایی فرمان حضرت امام» انجام می‌شود(^۴).

صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، سال مالی ۱۴۰۴، صفحه ۲۴

گروه سرمایه‌گذاری تدبیر هم هلدینگ ستاد است؛ اگرچه در وب‌سایت رسمی، خود را «یک شرکت سرمایه گذاری» معرفی می‌کند.

موسسه حسابرسی مفید راهبر، گزارش حسابرسی سال ۱۴۰۲ این گروه را برای «ریاست محترم ستاد اجرایی فرمان حضرت امام» فرستاده است. در همان صورت‌های مالی آمده است که گزارش توجیهی افزایش سرمایه گروه «با توجه به سیاست‌های ستاد مورد موافقت قرار نگرفت»(^۵).

صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، سال مالی ۱۴۰۲، صفحه ۱ و ۵۵

جدول مشخصات کمیته حسابرسی بانک نشان می‌دهد نمایندگان ستاد در این کمیته حضور داشته‌اند.

در سال ۱۳۹۳ و ۱۳۹۵ دو عضو «مستقل» کمیته حسابرسی بانک از ستاد بودند: مصطفی شهریاری، معاون مالی و اداری گروه توسعه اقتصادی تدبیر (وابسته به ستاد) بوده است(^۶).

جواد شکرخواه، رییس کمیته از ۱۳۹۵ و رییس و عضو هیات امنای موسسه رفاه کارکنان ستاد اجرایی بوده است(^۷).

سهامداری بی‌نام ستاد در بانک

ستاد به شیوه‌های غیرمستقیم بانک پارسیان را در اختیار داشته و سهام آن را جابه‌جا کرده است.

بخشی از این جابه‌جایی آشکارتر بوده و بخشی کمتر آشکار.

در بخش آشکارتر، ستاد شرکت‌های سهامدار را جابه‌جا کرده است. شرکت سرزمین پهناور مهر و شرکت تکاوران شرق، هر دو متعلق به ستاد بوده‌اند و در بانک پارسیان سهم داشته‌اند.

ستاد آنها را در سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۴، به گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، هلدینگ خودش، فروخته است(^۸).

در بخش کمتر آشکار، سهام شرکت‌ها جابه‌جا شده است.

شرکت‌های پدیده آفرین شفق، موسسه رفاه و تامین آتیه امید، فراز و فرود اقتصاد آینده، مهرآفرینان دوران و توسعه اقتصاد فردا، هر کدام کمتر از پنج درصد سهام بانک پارسیان را داشته‌اند(^۹).

تاریخچه معاملات بورس نشان می‌دهد سهام این شرکت‌ها از تیر تا آذر ۱۴۰۴ پله‌پله کم شده است. روی هم رفته، حدود ۳۱ میلیارد سهم این شرکت‌ها کم شده.

در همین دوره، سهام گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، هلدینگ ستاد اجرایی، ۲۸.۴ میلیارد سهم بالا رفت(^۱۰).

جدول بالا کاهش سهام تکاوران شرق در آذر تا دی ۱۴۰۴ را نیز نشان می‌دهد.

هلدینگ تدبیر در صورت‌های مالی سال ۱۴۰۴ خود نوشته است ۲۸.۴ میلیارد سهم را از ستاد خریده است(^۱۱).

صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، سال مالی ۱۴۰۴، صفحه ۳۶ و ۴۶

وقتی در مهر ۱۳۹۹ ستاد ۱۰۰ درصد شرکت سرزمین پهناور مهر را به هلدینگ تدبیر فروخت، حسابرس نوشت که تدبیر مبلغ را «به بستانکار حساب ستاد اجرایی فرمان حضرت امام مالک نهایی» منتقل کرد(^۱۲).

در نتیجه این نقل و انتقالات، در پایان سال ۱۴۰۴ هلدینگ تدبیر ۲۹.۵۳ درصد سهام بانک را داشت. سه شرکت دیگر مرتبط با ستاد، به‌علاوه توسعه اقتصاد فردا که بخشی از سهمش را فروخته بود، روی هم ۱۲.۵۸ درصد سهام بانک را داشتند(^۱۳).

در واقع ستاد از طریق این مجموعه، بیش از ۴۲ درصد سهام بانک را در اختیار داشت.

صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، سال مالی ۱۳۹۹، صفحه ۳۵

شرکت‌های حلقه ساختمان شماره ۱۸

الگوی شرکت‌های با هیات مدیره حلقه‌ای و ثبت شده در یک آدرس که در مدیریت ستاد و بنیان تعاون سپاه پاسداران، در مخابرات وجود دارد، در اینجا هم مشخص است.

بسیاری از شرکت‌هایی که ستاد در اینجا برای مدیریت بانک پارسیان از آنها استفاده کرده است، در مدیریت مخابرات و همراه اول هم استفاده شده‌اند.

بیشتر شرکت‌هایی که سهام بانک پارسیان به نامشان بوده، در یک ساختمان به نشانی تهران، خیابان خالد اسلامبولی، خیابان پنجم، پلاک ۱۸، ثبت شده‌اند(^۱۴).

این شرکت‌ها حسابرس مشترک، موسسه حسابرسی مفید راهبر، دارند و مدیرانشان بارها در هیات مدیره یکدیگر نشسته‌اند؛ در ظاهر سهامداران جدا از هم بوده‌اند، اما از یک نشانی و با یک گروه از اشخاص اداره می‌شده‌اند.

تکاوران شرق تا ۱۳۹۱ از شرکت‌های گروه بهمن بود و از ۱۳۹۲ هیات‌مدیره و نشانی‌اش به همین ساختمان رسید(^۱۵).

سه مدیر شرکت، یعنی پرویز آقامحمدی، اکبر حسین‌زاده قرابایی و مسعود ولی، در همه این سال‌ها در هیات مدیره بودند.

خرداد ۱۴۰۴، گروه سرمایه‌گذاری تدبیر شرکت را از ستاد خرید(^۱۶). در شهریور ۱۴۰۴ همین سه نفر نماینده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، شرکت ایران و شرق و شرکت سرزمین پهناور مهر در هیات مدیره شدند(^۱۷).

ورود ستاد؛ از ایران و شرق تا انتصاب در هیات مدیره

ستاد از اواخر دهه ۸۰ پله‌پله وارد هیات مدیره بانک شد. در مجمع سوم بهمن ۱۳۸۹، ایران و شرق و تدبیر روی هم حدود ۱۹.۵ درصد آرای جلسه را داشتند و دو شرکت دیگر ستاد، موسسه رفاه و تامین آتیه امید (که رییس هیات امنایش معاون هماهنگی ستاد است)(^۱۸) و توسعه اقتصاد آینده‌سازان، به هیات مدیره رسیدند(^۱۹).

آمریکا در ۱۳۹۲ ایران و شرق و آینده‌سازان را به‌عنوان شرکت‌های ستاد تحریم کرد(^۲۰).

در ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱، مدیرعامل بانک، علی سلیمانی شایسته، نماینده همین شرکت تحریم‌شده بود(^۲۱).

بهمن ۱۳۹۳ ستاد با حدود ۱۰ درصد سهام آشکار، چهار صندلی از هفت صندلی هیات‌مدیره را داشت(^۲۲) و نایب‌رییس بانک، عارف نوروزی، بعدهاسرپرست ستاد شد.

از ۱۳۹۵ صندلی‌ها حقیقی شدند(^۲۳) و دیگر روشن نیست هر عضو هیات مدیره، نماینده کدام سهامدار است.

آیا بانک پارسیان هرگز یک بانک خصوصی مستقل بود؟

بانک پارسیان هرگز مجموعه‌ای کاملا خصوصی به معنای مصطلح نبود که بعد از سوی ستاد اجرایی تصاحب شود.

بررسی اسناد ثبتی بانک نشان می‌دهد این مجموعه از ابتدا به‌وسیله اشخاص حقیقی مورد اعتماد و مرتبط با جمهوری اسلامی تاسیس شده است.

۱۵ شهریور ۱۳۸۰، موسسان و اولین مدیران بانک اعلام شدند(^۲۴). آنها از مدیران پیشین شبکه‌های دولتی و شبه‌دولتی در دهه ۶۰ و ۷۰ خورشیدی بودند.

در دوره دوم هیات مدیره، بین سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۷، ایران‌خودرو ابتدا با یک صندلی وارد شد؛ وقتی که در تیر ۱۳۸۵ شرکت گسترش سرمایه‌گذاری ایران خودرو به نمایندگی ناصر بیک‌زاده مرزبانی در هیات مدیره بانک پارسیان منصوب شد(^۲۵).

بیک‌زاده مرزبانی از مهندسان صنایع دفاع بود(^۲۶) و بعدها به نمایندگی فواد ری، وابسته به «آستان شاه عبدالعظیم» تحت نظر محمد محمدی ری‌شهری، وزیر اطلاعات سابق و علی شریعتمداری، از معاونان وزارت اطلاعات در دهه ۶۰، به هیات‌مدیره پرشیا خودرو (فروشنده خودروهای ب‌ام‌و در ایران) رفت؛ شرکتی که در ۱۳۹۲ به ستاد واگذار شد.

استفاده ستاد از بانک

مالکیت بانک پارسیان برای ستاد منافعی هم داشته است. اسناد سال‌های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۴ نشان می‌دهد بانک دست‌کم به چهار شرکت وابسته به ستاد، یعنی پالایش پارسیان سپهر، گروه توسعه انرژی تدبیر، توسعه حفاری تدبیر^۲۷ و لیزینگ ایران و شرق^۲۸، تسهیلات ارزی و ریالی داده است.

بزرگ‌ترین طلب بانک از پالایش پارسیان سپهر است که در پایان ۱۴۰۴ حدود ۴۷.۷ هزار میلیارد تومان به بانک بدهکار بود(^۲۹).

مجموعه این اسناد نشان می‌دهد ستاد اجرایی، از راه مالکیت سهام و انتخاب هیات مدیره، این بانک به‌ظاهر خصوصی را اداره می‌کند.

ستاد از طریق شرکت‌های اقماری بانک پارسیان منافعی دارد؛ از جمله جابه‌جا کردن ارز به‌وسیله صرافی بانک پارسیان.

در داخل نیز از طریق این بانک، به زیرمجموعه‌ها و شرکت‌های مرتبط با خود، تسهیلات کلان پرداخت کرده است.

پانویس‌ها

۱. وب‌سایت مدیریت فناوری بورس تهران، فهرست سهامداران بالای یک درصد بانک پارسیان، مهر ۱۴۰۵

۲. صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، سال مالی ۱۴۰۴، صفحه ۴۶، یادداشت ۲۱-۴

۳. وب‌سایت مدیریت فناوری بورس تهران، فهرست سهامداران بالای یک درصد بانک پارسیان، تیر تا دی ۱۴۰۴

۴. صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، سال مالی ۱۴۰۴، صفحه ۲۴، یادداشت ۴-۱-۳

۵. صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، سال مالی ۱۴۰۲، صفحه ۱، نامه ارسال گزارش حسابرس؛ صفحه ۵۵، یادداشت ۳۰-۴

۶. مشخصات کمیته حسابرسی و واحد حسابرسی داخلی بانک پارسیان، ردیف ۲؛ صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، سال مالی ۱۴۰۴، صفحه ۱۱، یادداشت ۱-۱

۷. مشخصات کمیته حسابرسی و واحد حسابرسی داخلی بانک پارسیان، ردیف ۱؛ تغییرات هیات امنای موسسه رفاه و تامین آتیه امید، روزنامه رسمی، مورخ ۱۳۸۶/۱۰/۲۶ و ۱۳۸۷/۰۸/۲۰ (ریاست) و مورخ ۱۴۰۰/۰۲/۰۲ و ۱۴۰۰/۰۲/۲۱ (نیابت ریاست)

۸. صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، سال مالی ۱۳۹۹، صفحه ۳۵، یادداشت ۱۸-۵-۱؛ سال مالی ۱۴۰۴، صفحه ۳۶، یادداشت ۱۹-۱-۲

۹. وب‌سایت مدیریت فناوری بورس تهران، فهرست سهامداران بالای یک درصد بانک پارسیان، ۱۴۰۴

۱۰. وب‌سایت مدیریت فناوری بورس تهران، فهرست سهامداران بالای یک درصد بانک پارسیان، تیر تا آذر ۱۴۰۴

۱۱. صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، سال مالی ۱۴۰۴، صفحه ۴۶، یادداشت ۲۱-۴

۱۲. صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، سال مالی ۱۳۹۹، صفحه ۳۵، یادداشت ۱۸-۵-۱ و گزارش حسابرس مستقل و بازرس قانونی

۱۳. گزارش تفسیری مدیریت بانک پارسیان، سال مالی ۱۴۰۴، صفحه ۱۰، ترکیب سهامداران

۱۴. تغییر نشانی شرکت تکاوران شرق، روزنامه رسمی ۲۰۰۷۴، مورخ ۱۳۹۲/۱۱/۱۳ و روزنامه رسمی ۲۱۹۵۰، مورخ ۱۳۹۹/۰۵/۰۵؛ تغییر نشانی شرکت‌های مهرآفرینان دوران و توسعه اقتصاد فردا، روزنامه رسمی ۲۱۹۵۰، مورخ ۱۳۹۹/۰۵/۰۵؛ تغییر نشانی شرکت پدیده آفرین شفق، روزنامه رسمی ۲۱۲۷۲، مورخ ۱۳۹۶/۱۲/۲۷؛ تغییر نشانی شرکت ایده گستر دوراندیش، روزنامه رسمی ۲۲۵۱۹، مورخ ۱۴۰۱/۰۴/۲۱؛ تغییر نشانی شرکت نگین گنجینه ایرانیان، روزنامه رسمی ۲۲۵۳۱، مورخ ۱۴۰۱/۰۵/۰۵

۱۵. تغییرات هیات‌مدیره شرکت تکاوران شرق، روزنامه رسمی ۲۰۰۱۹ و ۲۰۰۲۰، مورخ ۱۳۹۲/۰۲/۰۳؛ تغییر نشانی، روزنامه رسمی ۲۰۰۷۴، مورخ ۱۳۹۲/۰۹/۰۲

۱۶. صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، سال مالی ۱۴۰۴، صفحه ۳۶، یادداشت ۱۹-۱-۲ (قرارداد ۱۴۰۴/۰۳/۲۰)

۱۷. تغییرات هیات‌مدیره شرکت تکاوران شرق به استناد صورت‌جلسه مجمع عمومی عادی به طور فوق‌العاده مورخ ۱۴۰۴/۰۶/۲۶ و صورت‌جلسه هیات‌مدیره مورخ ۱۴۰۴/۰۶/۲۷، روزنامه رسمی، مورخ ۱۴۰۴/۰۷/۲۹ و ۱۴۰۴/۱۰/۰۴

۱۸. تغییر اساسنامه موسسه رفاه و تامین آتیه امید، روزنامه رسمی ۲۳۰۸۳، مورخ ۱۴۰۳/۰۴/۰۶ (صورت‌جلسه هیات امنا ۱۴۰۲/۰۹/۰۱)

۱۹. تصمیمات مجمع عمومی عادی به‌طور فوق‌العاده بانک پارسیان، مجمع ۱۳۸۹/۱۱/۰۳

۲۰. فدرال رجیستر آمریکا، جلد ۷۸، شماره ۱۲۰، صفحه ۳۷۶۶۵ ردیف ۱۰ و صفحه ۳۷۶۶۶ ردیف ۳۷

۲۱. تصمیمات مجمع عمومی عادی سالانه بانک پارسیان، مجمع ۱۳۹۱/۰۲/۲۸ و مجمع ۱۳۹۲/۰۲/۳۱

۲۲. تصمیمات مجمع عمومی عادی سالانه بانک پارسیان، مجمع ۱۳۹۴/۰۴/۳۱، سهامداران حاضر در مجمع؛ معرفی ترکیب اعضای هیات مدیره بانک پارسیان، جلسه ۱۳۹۳/۱۱/۲۰

۲۳. تصمیمات مجمع عمومی عادی به‌طور فوق‌العاده بانک پارسیان، مجمع ۱۳۹۵/۱۰/۲۷

۲۴. آگهی تاسیس بانک پارسیان، روزنامه رسمی ۱۶۴۸۰، مورخ ۱۳۸۰/۰۷/۱۵

۲۵. تغییرات هیات‌مدیره بانک پارسیان، روزنامه رسمی، مورخ ۱۳۸۵/۰۸/۰۱ (مجمع عادی سالانه ۱۳۸۵/۰۴/۲۷)

۲۶. زندگی‌نامه خودنگاشت ناصر بیک‌زاده مرزبانی

۲۷. صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه توسعه انرژی تدبیر، سال مالی ۱۴۰۱، گزارش حسابرس؛ صفحه ۷۹، یادداشت ۳۴-۱-۱-۴

۲۸. صورت‌های مالی حسابرسی‌شده گروه سرمایه‌گذاری تدبیر، سال مالی ۱۴۰۳، صفحه ۷۹، یادداشت ۴۵-۱-۱

۲۹. گزارش تفسیری مدیریت بانک پارسیان، سال مالی ۱۴۰۴، صفحه ۴۴، بند ۳-۴، جدول معاملات با اشخاص وابسته