روزشمار آبان ۹۸؛ در روزهای اعتراض و سرکوب چه گذشت؟

روزشمار آبان ۹۸؛ در روزهای اعتراض و سرکوب چه گذشت؟

هفت سال از اعتراضات آبان ۱۳۹۸ می‌گذرد؛ اعتراضاتی که با افزایش ناگهانی قیمت بنزین آغاز شد، به بیش از ۱۰۰ شهر گسترش یافت و با سرکوب مرگبار نیروهای امنیتی روبه‌رو شد. در کمتر از یک هفته، صدها نفر کشته و هزاران نفر بازداشت شدند. اینترنت کشور تقریبا به‌طور کامل قطع شد و بسیاری از خانواده‌ها در بی‌خبری به دنبال عزیزانشان گشتند.

۲۴ آبان؛ افزایش قیمت بنزین و آغاز اعتراض‌ها

بامداد جمعه ۲۴ آبان ۱۳۹۸، شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران از افزایش ناگهانی قیمت بنزین خبر داد؛ قیمت بنزین سهمیه‌ای از لیتری هزار تومان به هزار و ۵۰۰ تومان رسید و قیمت بنزین آزاد سه برابر شد و به سه هزار تومان افزایش یافت.

این تصمیم با تصویب شورای عالی هماهنگی اقتصادی سران قوا و در شرایطی گرفته شد که تورم، فشار اقتصادی و کاهش قدرت خرید، بخش بزرگی از جامعه ایران را تحت تاثیر قرار داده بود.

اعتراض‌ها از همان روز در چندین نقطه کشور آغاز شد. اهواز، بهبهان، ماهشهر و امیدیه در خوزستان و مشهد در خراسان رضوی، از نخستین کانون‌های اعتراض بودند.

در اهواز، معترضان با شعار «اهوازی با غیرت، ماشینتو خاموش کن» از رانندگان می‌خواستند خودروهایشان را متوقف کنند. در مشهد، خودروهای خاموش در بلوار وکیل‌آباد راه‌بندان ایجاد کردند و در بهبهان، گروهی از معترضان با نشستن در خیابان به افزایش قیمت بنزین اعتراض کردند.

اما اعتراض‌ها در همه شهرها مسالمت‌آمیز باقی نماند.

در سیرجان، تجمع‌ها در اطراف تاسیسات ذخیره سوخت به درگیری با نیروهای امنیتی کشیده شد. مقام‌های محلی کشته‌شدن یک نفر را تایید کردند؛ یکی از نخستین گزارش‌های رسمی درباره کشته‌شدن معترضان آبان.

آنچه با اعتراض به قیمت سوخت آغاز شده بود، در کمتر از ۲۴ ساعت به بحرانی سراسری تبدیل شد.

۲۵ آبان؛ گسترش اعتراض‌ها و خونین‌ترین روز سرکوب

شنبه ۲۵ آبان، اعتراض‌ها به سرعت گسترش یافت. تهران، کرج، شیراز، اصفهان، کرمانشاه، سنندج، تبریز و ده‌ها شهر دیگر صحنه تجمع و درگیری شدند.

بر اساس گزارش‌های همان زمان، اعتراض‌ها در بیش از ۱۰۰ شهر و نقطه کشور جریان داشت. در برخی مناطق، مردم با خاموش‌کردن خودروها مسیرهای اصلی را بستند و در بعضی تجمع‌ها به نیروهای انتظامی گل دادند.

شعارها نیز تغییر کرد؛ اعتراض به گرانی بنزین جای خود را به مطالبات سیاسی و شعارهایی علیه رهبر جمهوری اسلامی و ساختار حکومت داد.

گزارش‌های متعددی از شلیک نیروهای امنیتی به معترضان منتشر شد.

عفو بین‌الملل در تحقیقات خود، ۲۵ آبان را خونین‌ترین روز ثبت‌شده اعتراضات تا آن زمان معرفی کرد. این سازمان بعدها کشته‌شدن دست‌کم ۱۱۴ نفر را در همین روز مستند کرد.

یکی از قربانیان، محمد داستان‌خواه، دانش‌آموز ۱۵ ساله اهل شهر صدرا در استان فارس بود.

او هنگام بازگشت از مدرسه با اصابت گلوله کشته شد. عفو بین‌الملل با بررسی ویدیوها و روایت شاهدان تایید کرد که نیروهای امنیتی از پشت‌بام یک پایگاه بسیج در این شهر به معترضان و رهگذران شلیک کرده بودند. بر اساس گواهی فوت محمد، گلوله قلب و ریه او را پاره کرده بود.

در کرج، آذر میرزاپور، پرستار ۴۹ ساله و مادر چهار فرزند، هنگام بازگشت از محل کار با فرزندانش تماس گرفت و گفت به خانه نزدیک شده اما خیابان‌ها به‌دلیل اعتراض‌ها شلوغ است.

او دیگر به خانه نرسید. خانواده‌اش پس از نزدیک به دو روز جست‌وجو در کلانتری‌ها، نام او را در فهرست جان‌باختگان یک غسالخانه یافتند.

پویا بختیاری، جوان ۲۷ ساله، نیز در همین روز در مهرشهر کرج هدف گلوله قرار گرفت و کشته شد. ویدیویی که او از حضور خود در اعتراض‌ها ضبط کرده بود، بعدها بارها منتشر شد و نامش به یکی از نمادهای آبان ۹۸ تبدیل شد.

در میانه این رویدادها، حکومت قطع گسترده اینترنت را آغاز کرد.

بر اساس تحقیقات عفو بین‌الملل و نهاد نظارتی نت‌بلاکس، از بعدازظهر شنبه ارتباط اپراتورهای تلفن همراه با اینترنت جهانی یکی پس از دیگری قطع شد و تا شامگاه، ایران تقریباً به‌طور کامل از شبکه جهانی جدا شد.

در حالی که شمار کشته‌شدگان افزایش می‌یافت، امکان انتشار تصاویر و روایت‌های اعتراضات به‌شدت محدود شده بود.

۲۶ آبان؛ حمایت خامنه‌ای از افزایش قیمت بنزین

صبح یکشنبه ۲۶ آبان، علی خامنه‌ای در سخنانی از تصمیم سران سه قوه برای افزایش قیمت بنزین حمایت کرد.

او با وجود اشاره به نگرانی مردم از این تصمیم، افرادی را که به گفته او دست به تخریب می‌زدند، «اشرار» خواند و اعتراض‌ها را به دشمنان جمهوری اسلامی نسبت داد.

هم‌زمان، سرکوب در شهرهای مختلف ادامه یافت.

در کرمانشاه، شیراز و شهرهای اطراف تهران، گزارش‌هایی از تیراندازی نیروهای امنیتی، انتقال مجروحان به بیمارستان‌ها و افزایش شمار کشته‌شدگان منتشر شد.

خبرگزاری رویترز چند هفته بعد در گزارشی اختصاصی به نقل از منابع آگاه نوشت که خامنه‌ای شامگاه ۲۶ آبان، در جلسه‌ای با مقام‌های ارشد دولتی و امنیتی، خواستار پایان‌دادن به اعتراضات به هر شکل ممکن شده بود.

بر اساس این گزارش، او دستور داده بود هر اقدامی که لازم است برای متوقف‌کردن اعتراض‌ها انجام شود. جمهوری اسلامی این روایت را تایید نکرد.

عفو بین‌الملل در فهرست به‌روزشده خود، کشته‌شدن دست‌کم ۸۴ نفر را در روز ۲۶ آبان مستند کرده و تاریخ کشته‌شدن ۳۹ نفر دیگر را یکی از دو روز ۲۵ یا ۲۶ آبان دانسته است.

به این ترتیب، بخش عمده موارد مستندشده کشتار در فاصله همین دو روز رخ داده بود؛ زمانی که اینترنت ایران نیز تقریبا به‌طور کامل قطع بود.

۲۷ آبان؛ تیراندازی از پشت‌بام دادگستری تا نیزارهای ماهشهر

دوشنبه ۲۷ آبان، در شرایطی که بخش بزرگی از کشور همچنان از اینترنت جهانی محروم بود، گزارش‌های بیشتری از برخورد مرگبار نیروهای امنیتی در نقاط مختلف ایران منتشر شد.

در جوانرود، استان کرمانشاه، ویدیوهایی ثبت شد که به گفته دیده‌بان حقوق بشر، سه نیروی مسلح را روی پشت‌بام ساختمان دادگستری نشان می‌داد که به سوی میدان محل تجمع معترضان شلیک می‌کردند.

دیده‌بان حقوق بشر اصالت و محل ثبت این تصاویر را بررسی کرد، اما نتوانست مشخص کند که آیا این تیراندازی‌ها به کشته‌شدن یا مجروح‌شدن افراد منجر شده‌اند.

در جنوب کشور، یکی از تکان‌دهنده‌ترین رویدادهای اعتراضات در ماهشهر و مناطق اطراف آن رخ داد.

ماهشهر؛ معترضانی که به نیزارها پناه بردند

در شهرک چمران، معروف به جراحی، معترضان از روزهای قبل مسیرهای منتهی به تاسیسات پتروشیمی و جاده‌های اصلی را مسدود کرده بودند.

بر اساس تحقیقات دیده‌بان حقوق بشر، روز ۲۷ آبان، نیروهای امنیتی با خودروهای مسلح برای بازگشایی مسیرها وارد منطقه شدند.

شاهدان محلی از تیراندازی نیروهای امنیتی با سلاح‌های سنگین خبر دادند. بر اساس این روایت‌ها، شماری از معترضان برای فرار از تیراندازی به نیزارهای اطراف پناه بردند، اما نیروهای امنیتی به سوی نیزارها نیز شلیک کردند.

دیده‌بان حقوق بشر همچنین روایت‌هایی درباره تیراندازی از داخل نیزارها به سوی نیروهای امنیتی و کشته‌شدن دست‌کم یک مامور در درگیری‌های آن روز ثبت کرده است.

تصاویر خودروهای مسلح، روایت شاهدان و بررسی‌های بعدی سازمان‌های حقوق بشری، ابعاد استفاده از سلاح‌های سنگین در این منطقه را آشکار کرد.

تعداد دقیق کشته‌شدگان ماهشهر هیچ‌گاه به‌طور مستقل مشخص نشد.

با این حال، نیزارهای ماهشهر به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای سرکوب آبان ۹۸ تبدیل شدند؛ مکانی که بنا بر شهادت شاهدان، شماری از معترضان در تلاش برای نجات جان خود به آن پناه برده بودند.

۲۸ آبان؛ نخستین هشدار بین‌المللی درباره ابعاد کشتار

سه‌شنبه ۲۸ آبان، در پنجمین روز اعتراض‌ها، حکومت همچنان محدودیت‌های گسترده اینترنت را حفظ کرده بود.

در همین روز، عفو بین‌الملل اعلام کرد شواهدی به دست آورده که نشان می‌دهد نیروهای امنیتی ایران دست‌کم ۱۰۶ نفر را در جریان اعتراضات کشته‌اند.

این نخستین برآورد گسترده این سازمان درباره شمار کشته‌شدگان بود. مقام‌های جمهوری اسلامی آمار اعلام‌شده را رد کردند.

با وجود قطع اینترنت، برخی اطلاعات از طریق تماس‌های تلفنی، شاهدان محلی و شبکه‌های محدود ارتباطی به خارج از ایران می‌رسید.

در داخل کشور، گزارش‌هایی از ادامه بازداشت معترضان منتشر می‌شد. بسیاری از خانواده‌ها از سرنوشت عزیزان خود بی‌اطلاع بودند و امکان بررسی مستقل ابعاد سرکوب وجود نداشت.

۲۹ آبان تا اول آذر؛ خیابان‌ها آرام‌تر، بازداشت‌ها ادامه‌دار

در روزهای پایانی آبان، دامنه اعتراض‌های خیابانی در بسیاری از شهرها کاهش یافت، اما بازداشت‌ها و فشارهای امنیتی ادامه داشت.

نیروهای امنیتی در شهرهای مختلف به شناسایی و بازداشت شرکت‌کنندگان در تجمع‌ها پرداختند. گزارش‌های بعدی سازمان‌های حقوق بشری نشان داد که شماری از بازداشت‌شدگان حتی پس از پایان اعتراض‌های خیابانی، در بازداشتگاه‌ها تحت بازجویی و شکنجه قرار گرفتند.

هم‌زمان، خانواده‌های کشته‌شدگان برای تحویل پیکر عزیزانشان با محدودیت‌هایی مواجه بودند.

بر اساس تحقیقات عفو بین‌الملل و دیده‌بان حقوق بشر، برخی خانواده‌ها برای تحویل پیکرها مجبور به امضای تعهدنامه‌هایی شدند که آنان را از گفت‌وگو با رسانه‌ها یا برگزاری آزادانه مراسم سوگواری منع می‌کرد.

دوم آذر؛ بازگشت اینترنت و انتشار تصاویر سرکوب

پس از حدود یک هفته قطع گسترده ارتباطات، از دوم آذر، اینترنت در بخش‌هایی از ایران به‌تدریج برقرار شد.

نت‌بلاکس گزارش داد سطح اتصال کشور که برای چند روز به حدود پنج درصد وضعیت معمول کاهش یافته بود، در دوم آذر به حدود ۶۴ درصد رسید. با این حال، اینترنت همراه در بسیاری از مناطق همچنان قطع بود.

بازگشت تدریجی اینترنت، امکان انتشار تصاویر و شهادت‌های بیشتری از اعتراضات را فراهم کرد.

ویدیوهایی از تیراندازی به معترضان، انتقال مجروحان، خیابان‌های پر از دود و حضور نیروهای مسلح در مناطق مسکونی منتشر شد.

عفو بین‌الملل بعدها با بررسی ده‌ها ساعت تصویر و شهادت شاهدان، مجموعه‌ای از ۱۲۱ ویدیوی راستی‌آزمایی‌شده از اعتراضات و سرکوب آن را در آرشیو خود منتشر کرد.

در حالی که خیابان‌ها در بسیاری از شهرها آرام‌تر شده بودند، انتشار این تصاویر نشان می‌داد که ابعاد انسانی آن چند روز بسیار فراتر از گزارش‌های اولیه بوده است.

چند نفر در آبان ۹۸ کشته شدند؟

هفت سال پس از اعتراضات، شمار دقیق کشته‌شدگان همچنان مشخص نیست و میان آمارهای رسمی و گزارش‌های مستقل اختلاف گسترده‌ای وجود دارد.

عفو بین‌الملل ابتدا کشته‌شدن دست‌کم ۳۰۴ نفر را مستند کرد. این سازمان در فهرست اصلاح‌شده ژوئیه ۲۰۲۲، مشخصات و اطلاعات مربوط به ۳۲۱ نفر را ثبت کرد و تاکید داشت که شمار واقعی جان‌باختگان احتمالا بیشتر است.

در میان قربانیان مستندشده در این فهرست، دست‌کم ۲۱ پسر زیر ۱۸ سال دیده می‌شوند.

خبرگزاری رویترز نیز در دوم دی ۱۳۹۸ به نقل از سه مقام وزارت کشور جمهوری اسلامی گزارش داد حدود ۱۵۰۰ نفر در جریان اعتراضات کشته شده‌اند.

جمهوری اسلامی این آمار را رد کرد.

در خرداد ۱۳۹۹، مجتبی ذوالنوری، رییس وقت کمیسیون امنیت ملی مجلس جمهوری اسلامی، شمار کشته‌شدگان را ۲۳۰ نفر اعلام کرد و گفت شش نفر از آنان نیروهای رسمی امنیتی بوده‌اند.

هیچ‌یک از این آمارها نتوانسته‌اند اختلاف بر سر شمار واقعی قربانیان را برطرف کنند.

هزاران بازداشتی؛ سرکوبی که پس از خیابان ادامه یافت

پیامدهای اعتراضات آبان به کشته‌شدگان محدود نماند.

بر اساس تحقیقات عفو بین‌الملل، بیش از هفت هزار مرد، زن و کودک در جریان اعتراضات و سرکوب پس از آن بازداشت شدند.

این سازمان در گزارشی با عنوان «ویرانگران انسانیت» که در شهریور ۱۳۹۹ منتشر شد، موارد متعددی از بازداشت خودسرانه، ناپدیدسازی قهری، شکنجه، ضرب‌وشتم و محرومیت بازداشت‌شدگان از دسترسی به وکیل را مستند کرد.

شماری از بازداشت‌شدگان در دادگاه‌هایی که عفو بین‌الملل آنها را ناعادلانه توصیف کرد، به حبس، شلاق و حتی اعدام محکوم شدند.

هم‌زمان، خانواده‌های کشته‌شدگان برای زنده نگه‌داشتن یاد عزیزانشان تحت فشار قرار گرفتند.

یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها، خانواده پویا بختیاری بود. در دی ۱۳۹۸ و در آستانه مراسم چهلم او، چند نفر از اعضای خانواده‌اش، از جمله پدر و مادرش، بازداشت شدند.

هفت سال بعد؛ آبان هنوز به پایان نرسیده است

اعتراضات آبان ۱۳۹۸ با افزایش ناگهانی قیمت بنزین آغاز شد، اما به‌سرعت به اعتراضی سیاسی علیه جمهوری اسلامی تبدیل شد.

در نخستین روز، رانندگان خودروهایشان را خاموش کردند و معترضان در خیابان‌ها نشستند. روز بعد، گزارش‌های تیراندازی و کشته‌شدن شهروندان افزایش یافت. در روزهای بعد، تصاویری از شلیک به معترضان در شهرهای مختلف ثبت شد و نیزارهای ماهشهر به یکی از نمادهای سرکوب تبدیل شدند.

قطع سراسری اینترنت نیز باعث شد بسیاری از این اتفاقات در زمان وقوع، از چشم رسانه‌ها و افکار عمومی جهان دور بمانند.

هفت سال بعد، آبان ۹۸ همچنان در نام و خاطره کشته‌شدگان، در روایت بازماندگان و در تلاش خانواده‌هایی که خواستار روشن‌شدن حقیقت و شناسایی عاملان سرکوب هستند، ادامه دارد.